W modzie zwykle zmieniają się fasony, a podstawowe zasady ubierania pozostają podobne. Niektórzy projektanci zrobili jednak coś więcej: zmienili to, co uznawano za eleganckie, kobiece, męskie albo stosowne. Najsłynniejsi projektanci mody to nie tylko autorzy rozpoznawalnych kolekcji, lecz także twórcy rozwiązań obecnych dziś w zwykłych szafach. Znajomość ich dorobku pozwala lepiej rozumieć zarówno historię ubioru, jak i ubrania spotykane w sklepach.
Charles Frederick Worth i Paul Poiret – zanim projektant stał się gwiazdą
Charles Frederick Worth, Anglik działający w XIX-wiecznym Paryżu, jest uznawany za ojca haute couture. Nie był pierwszym wybitnym krawcem, ale pomógł ustanowić model, w którym twórca proponuje własne projekty, a klientka wybiera spośród jego pomysłów. Ubranie zaczęło być kojarzone z konkretnym nazwiskiem, nie tylko z warsztatem wykonawcy.
Warto przy tym odróżniać haute couture od ogólnie rozumianej luksusowej mody. To określenie chronione we Francji, związane z konkretnymi wymaganiami dotyczącymi między innymi pracy atelier i szycia na miarę. Wysoka cena sukni sama w sobie nie czyni jej haute couture.
Paul Poiret: swoboda sylwetki, ale nie zawsze wygoda
Na początku XX wieku Paul Poiret odchodził od mocno modelowanej, gorsetowej sylwetki. Proponował podwyższoną talię, drapowania i formy inspirowane między innymi ubiorem Bliskiego Wschodu oraz Azji.
Nie należy jednak przypisywać mu samodzielnego „uwolnienia kobiet od gorsetu”. Zmiana następowała stopniowo, a wpływały na nią również sport, przemiany obyczajowe i działalność innych projektantów.
Co więcej, z Poiretem kojarzona jest także wąska spódnica krępująca krok. To dobry przykład, że nowoczesny wygląd nie zawsze oznaczał praktyczność.
Jego znaczenie wykraczało poza krój. Perfumy, wystrój wnętrz i widowiskowa promocja zapowiadały dzisiejszy model marki sprzedającej cały styl życia, nie tylko garderobę.
Coco Chanel i Elsa Schiaparelli – dwa pomysły na nowoczesność
Gabrielle „Coco” Chanel kojarzy się z prostotą, ale jej wpływ nie polegał wyłącznie na ograniczaniu ozdób. Wprowadzała do eleganckiej garderoby rozwiązania bliższe odzieży sportowej i męskiej: swobodniejsze fasony, dzianiny oraz ubrania, w których można było normalnie się poruszać.
Spopularyzowała małą czarną, a jej tweedowe kostiumy i torebki na łańcuszku stały się trwałymi punktami odniesienia. Nie wynalazła czarnej sukienki, lecz pomogła nadać jej status uniwersalnego stroju, niezarezerwowanego wyłącznie dla żałoby.
Elsa Schiaparelli: moda, która miała zaskakiwać
Elsa Schiaparelli pokazywała, że ubranie nie musi być dyskretne ani podporządkowane klasycznemu pięknu. Współpracowała z artystami związanymi z surrealizmem, między innymi z Salvadorem Dalím.
Suknia z homarem, kapelusz przypominający but czy desenie tworzące złudzenie optyczne zamieniały garderobę w wizualną zagadkę. Były pomyślane tak, by przyciągać uwagę i wywoływać reakcję.
Jej znakiem rozpoznawczym został intensywny róż shocking pink. Kolor nie pełnił jedynie funkcji dekoracyjnej: budował wyrazistą tożsamość domu mody.
Zestawienie Chanel i Schiaparelli dobrze pokazuje dwa kierunki rozwoju mody. Jedna upraszczała codzienny ubiór, druga poszerzała granice tego, co w ogóle można było uznać za ubranie.
Christian Dior i Cristóbal Balenciaga – sylwetka pod kontrolą
W 1947 roku Christian Dior pokazał kolekcję, którą nazwano New Look. Wąska talia, podkreślony biust i rozłożyste spódnice wyraźnie odcinały się od oszczędności wojennego ubioru. Najbardziej znanym przykładem pozostaje zestaw Bar: dopasowany żakiet połączony z obszerną spódnicą.
Była to propozycja efektowna, lecz także wymagająca dużej ilości materiału i starannej konstrukcji. Dior nie tyle przewidział nową potrzebę wygody, ile przywrócił marzenie o spektakularnej elegancji.
Cristóbal Balenciaga inaczej traktował relację ubrania z ciałem. Zamiast stale podkreślać talię, eksperymentował z objętością: tworzył fasony workowe, bombkowe i formy odsunięte od sylwetki. Jego mistrzostwo polegało na konstrukcji – pozorna prostota wymagała niezwykle precyzyjnego kroju.
Dior modelował sylwetkę zgodnie z wyrazistym ideałem. Balenciaga pokazywał, że ubranie może tworzyć własną formę, zamiast dokładnie odwzorowywać ciało.
Yves Saint Laurent i Giorgio Armani – nowy język garnituru
Yves Saint Laurent wprowadził w 1966 roku damski smoking Le Smoking. Kobiety nosiły spodnie już wcześniej, ale tutaj męski strój wieczorowy otrzymał rangę pełnoprawnej alternatywy dla sukni. Projekt dotyczył więc nie tylko wyglądu, lecz także społecznych zasad ubierania.
Saint Laurent umiejętnie łączył modę z innymi dziedzinami kultury. Sukienki inspirowane malarstwem Pieta Mondriana pokazują, jak przełożyć obraz na konstrukcję ubrania, zamiast jedynie nadrukować go na tkaninie.
Giorgio Armani zmienił natomiast sposób myślenia o marynarce. Ograniczał sztywne usztywnienia i proponował bardziej miękką linię. Jego garnitury zachowywały elegancję, ale wyglądały mniej ceremonialnie – szczególnie dobrze odpowiadały potrzebom nowoczesnej garderoby zawodowej.
Vivienne Westwood i Alexander McQueen – bunt z doskonałym warsztatem
Vivienne Westwood, współtworząc z Malcolmem McLarenem estetykę brytyjskiego punku, przeniosła do mody prowokacyjne hasła, agrafki i celowe rozdarcia. Później sięgała po gorsety, historyczne kroje oraz szkockie kraty. Jej twórczość trudno sprowadzić do samego buntu: opierała się również na uważnym studiowaniu dawnego ubioru.
Alexander McQueen łączył precyzyjne krawiectwo z pokazami budowanymi jak spektakle. Doświadczenie zdobyte na londyńskiej Savile Row pomagało mu konstruować ubrania, które robiły wrażenie nie tylko scenografią. Jego kolekcje podejmowały tematy przemocy, natury, historii i tożsamości, często bez upiększania ich znaczenia.
Rei Kawakubo i Miuccia Prada – piękno poza oczywistym schematem
Rei Kawakubo, założycielka Comme des Garçons, podważała przekonanie, że ubranie powinno wysmuklać i zdobić w tradycyjny sposób. Asymetria, przeskalowanie, czerń oraz nieregularne formy zmuszały do spojrzenia na sylwetkę bez przyzwyczajeń.
Miuccia Prada z kolei nadała modową rangę rzeczom pozornie nieatrakcyjnym: użytkowemu nylonowi, nieoczywistym zestawieniom kolorów czy fasonom odbiegającym od łatwego szyku. Jej projekty pokazują, że elegancja może być intelektualna, przewrotna, czasem nawet celowo niewygodna dla oka.
Wpływ tych nazwisk najłatwiej zauważyć w konkretnych ubraniach: miękkiej marynarce, czarnej sukience, damskim smokingu czy płaszczu o nietypowej objętości. Historia mody staje się wtedy mniej odległa – jej najważniejsze pomysły nadal są noszone.